Wandelen in de Volgermeerpolder in Waterland: van gifbelt naar natuurgebied

Net boven Amsterdam, vlak bij Broek in Waterland vind je de Volgermeerpolder. Een weids landschap met water en veel riet; typisch Nederlands. Een fijn gebied om te wandelen én te fotograferen, zeker als je van vogels houdt. Soorten als rietzanger, kleine karekiet, blauwborst, rietgors en verschillende soorten ganzen en eenden laten zich hier regelmatig zien en horen. Met wat geluk spot je ook een baardman in het riet, hoor je de karakteristieke roep van de roerdomp en geregeld zweeft er een roofvogel boven het open landschap.

Op het eerste gezicht lijkt het misschien niet heel bijzonder, maar dit gebied is een van de meest beladen stukken grond van Nederland. Ooit was dit de grootste gifbelt van het land maar door ingrijpende maatregelen is het in de loop der jaren veranderd in een verrassend mooi natuurgebied, waar de natuur nu weer de overhand heeft.

Geschiedenis van veen, vuil en vergiftiging

In het begin van de twintigste eeuw werd op deze plek turf gewonnen, waardoor het landschap veranderde in een waterrijk gebied met smalle stroken land. Vanaf de jaren twintig kreeg de polder een nieuwe functie. De uitgegraven plassen werden gebruikt als stortplaats voor Amsterdams huisvuil. Wat begon met huishoudelijk afval, groeide in de jaren zestig uit tot iets veel ernstigers: de stort van chemisch afval. Tienduizenden vaten met giftige stoffen, waaronder dioxines en andere zware chemicaliën, werden hier begraven. In totaal ging het om miljoenen tonnen afval, verspreid over zo’n 100 hectare. De Volgermeerpolder veranderde daarmee langzaam in wat later bekend zou worden als de grootste gifbelt van Nederland.

De doofpot: iedereen wist het, niemand handelde

Wat deze plek misschien nog indrukwekkender maakt, is dat de vervuiling niet ineens werd ontdekt, terwijl er jarenlang signalen waren. Omwonenden, werknemers en zelfs de gemeente wisten of vermoedden dat er chemisch afval werd gestort. Maar er gebeurde niets. Pas in 1980, toen een bulldozer per ongeluk door vaten reed en de inhoud vrijkwam, kwam de waarheid naar boven. Onder druk van omwonenden uit Broek in Waterland werd de stortplaats datzelfde jaar gesloten. Maar zelfs toen duurde het nog lang voordat er serieus werd ingegrepen. Het groeide uit tot een enorme milieuaffaire, met rechtszaken, politieke discussies en jarenlange onzekerheid over wie verantwoordelijk was. Pas in 2005 kwam er een haalbaar saneringsplan, uitgevoerd door de gemeente Amsterdam. De kosten liepen uiteindelijk op tot zo’n 100 miljoen euro.

De oplossing: een zeil over het verleden

De gekozen oplossing is misschien wel het meest bijzondere aan de Volgermeerpolder. In plaats van alles af te graven, wat technisch en financieel vrijwel onmogelijk was, werd besloten het gebied in te kapselen. Over de volledige stortplaats werd een dikke, waterdichte folie gelegd, een soort enorm zeil dat het giftige afval afsluit van de buitenwereld. Daarbovenop kwam een laag schone grond. De vaten die aan de oppervlakte lagen werden verwijderd, maar het grootste deel van het chemisch afval bleef veilig onder deze afsluitende laag liggen. Dit systeem zorgt ervoor dat regenwater niet in contact komt met het vervuilde materiaal en dat gifstoffen zich niet verder verspreiden. Het gebied werd als het ware veilig ‘verpakt’, zonder het verleden letterlijk op te graven. Sinds 2011 is het gebied weer opengesteld voor bezoekers, zonder dat zij in aanraking komen met schadelijke stoffen.

Van gifbelt naar levend landschap

Bij de herinrichting is heel bewust gekozen voor een open landschap met ruimte voor water en schone regenwaterstromen, zodat de waterkwaliteit goed blijft en het gebied zich op een natuurlijke manier kan ontwikkelen. In de ondiepe wateren wordt regenwater vastgehouden, wat zorgt voor voedselarme omstandigheden waarin bijzondere veen- en moerasvegetatie de kans krijgt om zich te ontwikkelen.

Wat er na de sanering ontstond, is bijzonder. Boven dat ‘zeil’ ontwikkelde zich namelijk een compleet nieuw ecosysteem en langzaam maar zeker begon de natuur zich te herstellen. Planten, insecten en vogels vonden hun weg terug naar het gebied. Inmiddels komen hier zelfs zeldzame soorten voor, zoals de roerdomp en de ringslang. Wat ooit een afgesloten en gevaarlijk gebied was, is uitgegroeid tot een verrassend rijk en levend landschap waar biodiversiteit de ruimte krijgt.

Continue monitoring

Tegelijkertijd blijft het een plek die ook in de toekomst goed bewaakt moet worden, omdat onder het zeil nog altijd grote hoeveelheden chemisch afval liggen. Tijdens een wandeling merk je daar in eerste instantie weinig van. Het voelt als een rustig, open natuurgebied. Maar als je beter kijkt, zie je verspreid in het gebied eenvoudige paaltjes staan. Dit zijn meetpunten waarmee continu wordt gecontroleerd of er stoffen uit de bodem ontsnappen en hoe het grondwater zich gedraagt. Tot nu toe zijn er geen signalen dat het systeem niet goed functioneert, maar juist die voortdurende controle maakt duidelijk hoe serieus de situatie nog altijd wordt genomen. Het is een subtiele herinnering aan wat er onder je voeten ligt.

Een paradijs voor vogelaars en natuurliefhebbers

Vandaag de dag is de Volgermeerpolder een verrassend mooi natuurgebied en ik kom er graag. Je loopt hier over soort dijkjes, tussen het riet door met aan alle kanten waterpartijen en open vlaktes. Voor vogelspotters en mensen die graag vogels fotograferen is dit een heerlijke plek. Roofvogels, rietvogels en talloze andere soorten laten zich hier zien, juist omdat het gebied relatief rustig en voedselarm is.

Wandelingen in de Volgermeerpolder

Dit gebied leent zich perfect voor lekker rondstruinen, zigzaggend tussen het riet door. Wil je liever een mooie wandelroute volgen, dan is het leuk om de Volgermeerpolder te combineren met het naastgelegen Broek in Waterland. Je start in het dorp, wandelt vervolgens door de natuur van de Volgermeerpolder en sluit af met een lunch in het centrum of een drankje op een gezellig terrasje. Benieuwd? Kijk eens naar dit rondje of naar deze wandeling.